Κρητικό Λεξικό › Γραμματική
Πώς δουλεύουν τα κρητικά: σημειώσεις γραμματικής
Σύντομες σημειώσεις για τη γραμματική της κρητικής διαλέκτου, η καθεμιά με την πηγή της.
Αυτές οι σημειώσεις δεν είναι πλήρης γραμματική. Γράφουμε μόνο ό,τι στηρίζεται σε πηγή του λεξικού, και κάθε παράδειγμα είναι λήμμα που μπορείς να ανοίξεις. Όσο διαβάζουμε περισσότερες πηγές, οι σημειώσεις θα μεγαλώνουν.
Η κρητική δεν είναι μία ενιαία μορφή. Ο Κοντοσόπουλος, για τον Γλωσσικό Άτλαντα της Κρήτης, έκανε έρευνα πεδίου από το 1960 ως το 1978 σε 163 τόπους, και οι χάρτες του δείχνουν διαφορές από περιοχή σε περιοχή. Γι αυτό σημειώνουμε τον τόπο όπου τον δίνει η πηγή.
These notes are not a full grammar. We write only what a dictionary source supports, and every example is an entry you can open. The notes will grow as we read more sources.
Cretan is not one uniform variety. For the Linguistic Atlas of Crete, Kontosopoulos carried out fieldwork from 1960 to 1978 at 163 sites, and his maps show differences from area to area. That is why we note the place wherever the source gives one.
Το μέλλον με το θέλω μετά το ρήμα
Στα κρητικά το μέλλον μπορεί να σχηματιστεί με το να, το ρήμα και ύστερα το θέλω: να πάω θέλω αντί θα πάω. Το δείχνουν η Τσάκωνα και το σχολικό γλωσσάρι του Ηρακλείου.
- θέλω (να + ρήμα + θέλω)theloβοηθητικό του μέλλοντα μετά το κύριο ρήμα: «να πάω θέλω» αντί «θα πάω»
Πηγές: TSA; TWIN
Τα άρθρα τση και τσι
Η Τσάκωνα καταγράφει το τση για το της και το τσι για το τους και το τις. Η δεύτερη πηγή που έχουμε είναι εμπορικός ιστότοπος, οπότε ψάχνουμε ακόμα μια δεύτερη επιστημονική.
Πηγές: TSA; ELON
Ερωτήσεις: ίντα και γιάντα
Το τι είναι ίντα και το γιατί είναι γιάντα. Ο Trudgill τα καταγράφει στα σφακιανά ως inda και jada.
- ίνταintaτι
- γιάνταgiantaγιατί
Πηγές: TRU; TWIN
Εδώ, εκεί, έτσι
Τα επιρρήματα τόπου και τρόπου έχουν δικές τους μορφές: επαέ για το εδώ, εκειά και εκειέ για το εκεί, ετσά για το έτσι. Το μακριά είναι αλάργο και το πουθενά ποθές.
- επαέepaeεδώ
- εκειάekiaεκεί
- εκειέekeieεκεί
- ετσάetsaέτσι
- αλάργοalargoμακριά
- ποθέςpothesπουθενά
Πηγές: TSA; TRU; STR; TWIN
Όχι, τίποτα, καθόλου
Το όχι είναι όι. Το πράμα, που στα νέα ελληνικά σημαίνει πράγμα, στα κρητικά σημαίνει τίποτα. Το καθόλου είναι ντίπι και το πια είναι μπλιό.
- όιoiόχι
- πράμαpramaτίποτα
- ντίπιntipiκαθόλου
- μπλιόmplioπια
Πηγές: TSA; TRU; TWIN
Ένα φωνήεν στην αρχή
Αρκετές λέξεις που καταγράφει η Τσάκωνα στο κεφάλαιο για τη μορφολογία έχουν ένα φωνήεν παραπάνω στην αρχή σε σχέση με τα νέα ελληνικά: οφέτος για το φέτος, οπέρσις για το πέρσι, ογλήγορα για το γρήγορα.
- οφέτοςofetosφέτος
- οπέρσιςopersisπέρσι
- ογλήγοραogligoraγρήγορα
- αζώντανοςazontanosζωντανός
- αμοναχόςamonachosμοναχός, μόνος
Πηγές: TSA
Επίθετα σε ιός
Η Kaczyńska παραθέτει σύγχρονα κρητικά επίθετα που τελειώνουν σε ιός, εκεί όπου τα νέα ελληνικά έχουν ύς ή ός: γλυκιός, βαργιός, παχιός.
- γλυκιόςglykiosγλυκός
- βαργιόςvargiosβαρύς
- παχιόςpachiosπαχύς
Πηγές: KAC14A
Ρήματα σε εύγω
Στο σχολικό γλωσσάρι του Ηρακλείου μερικά ρήματα τελειώνουν σε εύγω: μισεύγω, σαλεύγω, αρμινεύγω. Είναι μία πηγή, οπότε το κρατάμε ως παρατήρηση.
- μισεύγωmisevgoφεύγω
- σαλεύγωsalevgoκινούμαι
- αρμινεύγωarminevgoσυμβουλεύω
Πηγές: TWIN
Για την ιστορική κλίση των ονομάτων, από τον ύστερο μεσαίωνα ως σήμερα, υπάρχει η μελέτη του Γ. Χαιρετάκη στα πρακτικά του ICGL 14 (2021). Δεν έχουμε μεταφέρει ακόμα εδώ τα ευρήματά της.
For the historical inflection of nouns, from the late Middle Ages to today, there is G. Chairetakis's study in the ICGL 14 proceedings (2021). We have not yet brought its findings into these notes.
Βλέπεις κάτι που δεν στέκει; Γράψε μας στο hello@justgold.gr.